Mieszacz powietrza do obory – stres cieplny, THI i dobór

Stan informacji: wrzesień 2026. Informacje o dofinansowaniu dotyczą naboru I.10.15 prowadzonego od 7 października do 6 listopada 2026 r.

Stres cieplny kojarzy się z upałem powyżej 30°C, ale w oborze może zaczynać się wcześniej. Sama temperatura nie wystarcza do oceny – liczą się też wilgotność, ruch powietrza, promieniowanie słoneczne i wydajność krów. Wskaźnik THI łączy dwa pierwsze czynniki. Przy każdej liczbie zaznaczamy, czy pochodzi z badań, od producenta, czy z praktyki.

Czym jest THI i kiedy krowa traci mleko

THI (temperature-humidity index) to wskaźnik temperatury i wilgotności. Liczy się go ze wzoru: THI = (1,8 × T + 32) − (0,55 − 0,0055 × RH) × (1,8 × T − 26), gdzie T to temperatura w °C, a RH – wilgotność względna w %. Im wyższa wilgotność, tym trudniej krowie oddać ciepło przez parowanie, więc ta sama temperatura daje wyższy THI.

Przez lata za granicę stresu cieplnego przyjmowano THI 72. Przegląd Westa (2003, Journal of Dairy Science) pokazał jednak, że wraz z rosnącą wydajnością krowy stają się wrażliwsze na ciepło, bo produkują więcej ciepła metabolicznego. Zimbelman i współpracownicy (2009) na podstawie danych od krów o wysokiej wydajności wskazali, że wpływ stresu cieplnego na produkcję mleka pojawiał się już przy THI ok. 68. To próg z konkretnej grupy badanych krów – rzeczywista reakcja stada zależy od wydajności, aklimatyzacji, wilgotności i warunków w budynku. THI 68 warto traktować jako sygnał do obserwacji i przygotowania chłodzenia, a nie uniwersalny początek stresu dla każdej krowy.

Temperatura w oborze	RH 40%	RH 60%	RH 80%
20°C	65	66	67
22°C	67	69	70
24°C	70	71	73
26°C	72	74	77
28°C	74	77	80
30°C	77	80	83
32°C	79	83	86

Pogrubione wartości przekraczają THI 68. Już przy 22°C i wilgotności 60% THI przekracza ten próg. Temperatura w budynku bywa przy tym o kilka stopni wyższa niż na zewnątrz, zwłaszcza pod nieizolowanym dachem.

Objawy stresu cieplnego

Stres cieplny widać w zachowaniu stada, zanim pojawi się w wynikach mleczności. Warto znać sygnały:

• Przyspieszony oddech. W praktyce liczbę oddechów powyżej ok. 60 na minutę traktuje się jako sygnał ostrzegawczy. Przy silnym stresie oddycha z otwartym pyskiem i wysuniętym językiem.
• Więcej stania, mniej leżenia. Krowy stoją, żeby oddać ciepło całą powierzchnią ciała. Krótszy czas leżenia to gorsze ukrwienie wymienia i większe obciążenie racic.
• Tłok przy poidłach i w przewiewnych miejscach. Krowy gromadzą się tam, gdzie jest przewiew lub woda.
• Mniejsze pobranie paszy. Krowa ogranicza jedzenie, bo trawienie samo w sobie produkuje ciepło. Spada energia dostępna na mleko.
• Spadek mleka i gorsza rozrodczość. Przegląd Westa (2003) opisuje zarówno spadek wydajności, jak i pogorszenie wskaźników rozrodu w okresach stresu cieplnego; skutki dla rozrodu mogą ujawniać się z opóźnieniem.

Krótszy czas leżenia i obciążenie racic łączą stres cieplny z problemami, które opisujemy przy dobrostanie w poradniku Szczotki i czochradła dla bydła.

Mieszacze, wentylatory, zraszacze – różnice

Trzy grupy urządzeń odpowiadają za trzy różne zjawiska. W oborach z wentylacją naturalną często zaczyna się od mieszaczy, a zraszanie dokłada przy silnych upałach.

Rozwiązanie	Jak działa	Kiedy ma sens
Mieszacz powietrza	przemieszcza powietrze wewnątrz budynku, tworzy strumień wzdłuż legowisk i stołu paszowego; ruch powietrza po skórze zwiększa oddawanie ciepła	obory z wentylacją naturalną (kalenica, zasłony boczne); podstawowe rozwiązanie na lato
Wentylator wyciągowy lub nawiewny	wymienia powietrze między budynkiem a otoczeniem, tworzy podciśnienie lub nadciśnienie	budynki zamknięte, cielętniki, porodówki, wentylacja tunelowa
Zraszacze	moczą sierść krowy dużymi kroplami, a strumień powietrza odparowuje wodę ze skóry	silne upały; skuteczne zraszanie wymaga odpowiedniego ruchu powietrza i odparowania wody – często stosuje się je w poczekalni przed halą udojową i przy stole paszowym

Mieszacz nie obniża temperatury w oborze – chłodzi krowę, bo ruch powietrza po skórze przyspiesza oddawanie ciepła. W praktyce jako punkt odniesienia przyjmuje się prędkość powietrza ok. 1,5–2,5 m/s na wysokości krowy – to zalecany zakres praktyczny, a nie gwarancja efektu w każdej oborze. Zraszanie bez wystarczającego ruchu powietrza może podnosić wilgotność, dlatego planuje się je razem z nawiewem.

Mieszacze współpracują z wentylacją naturalną budynku. Zasłony boczne i tkaniny przeciwwiatrowe latem powinny być podniesione lub zwinięte, żeby nie blokowały napływu świeżego powietrza – zimą zaś chronią przed przeciągiem. Ten mechanizm opisujemy w poradniku Tkanina przeciwwietrzna Zill.

Dobór średnicy Multifan do obory

Mieszacze Multifan produkuje holenderska firma Vostermans Ventilation. Według producenta konstrukcja jest przystosowana do pracy w budynkach inwentarskich: silniki IP55, osłony z obu stron wirnika, materiały odporne na amoniak. Poniżej dane producenta – nie przeliczamy ich na liczbę krów:

Model	Wydajność	Obroty / napęd	Zasilanie	Zastosowanie
Multifan Ø 50 cm	7 050 m³/h	1400 obr./min	230 V, 290 W, 1,4 A	mniejsze pomieszczenia i krótsze strefy
Multifan Ø 71 cm	13 300 m³/h	900 obr./min	230 V, 530 W, 2,6 A	średnie strefy, niższe budynki
Multifan Ø 130 cm	do 46 300 m³/h (przy 0 Pa)	napęd pasowy	400 V, trójfazowe	długie strefy, wyższe budynki
Multifan Ø 150 cm	21 250 m³/h	285 obr./min	230 V	wolnoobrotowe mieszanie dużej kubatury przy niższym hałasie

O wyborze decydują trzy rzeczy: długość i szerokość strefy do przewietrzenia, wysokość, na której można zawiesić mieszacz, oraz dostępne zasilanie. Mały mieszacz daje mocny, ale krótki strumień – potrzeba ich więcej, za to łatwo je rozmieścić w niskiej oborze. Duży mieszacz 130 cm obsługuje długi odcinek jednym strumieniem, ale wymaga zasilania trójfazowego i solidnej konstrukcji do podwieszenia.

Liczba krów nie wystarcza do doboru mieszaczy. Projekt wentylacji powinien uwzględniać kilka parametrów jednocześnie:

• rzeczywistą wydajność powietrza konkretnego modelu (dane producenta, przy zadanym oporze),
• długość i szerokość strefy, którą trzeba przewietrzyć – legowiska, stół paszowy, poczekalnia,
• wysokość montażu i dostępną konstrukcję do podwieszenia,
• prędkość powietrza przy zwierzętach, najlepiej zmierzoną anemometrem po montażu,
• przeszkody w strumieniu i zalecenia producenta dotyczące odstępów.

Jako orientacyjny punkt wyjścia w praktyce przyjmuje się odstęp ok. 10 średnic wirnika między mieszaczami w rzędzie. Przy niskiej konstrukcji dachu lub przeszkodach mieszacze ustawia się gęściej. Wybór między Ø 71 cm (zasilanie jednofazowe) a Ø 130 cm (400 V) zależy też od dostępnej instalacji elektrycznej i konstrukcji budynku.

Rozmieszczenie: odstępy, kąt, wysokość

Wysokość i kąt podaje producent; pozostałe punkty to zalecenia praktyczne. Mieszacz nie spełni swojej roli, jeśli strumień powietrza trafia w ścianę albo przelatuje nad głowami krów.

1. Wysokość co najmniej 2,5 m (wg producenta). Mieszacz powinien być poza zasięgiem zwierząt i maszyn, np. ładowacza przy stole paszowym. W wyższych budynkach nie wieszaj go wyżej, niż trzeba – strumień traci siłę, zanim dotrze do krów.
2. Pochylenie 10–12° w dół. Taki kąt podaje producent. Strumień ma trafiać w strefę leżenia i jedzenia, czyli na wysokość krowy, w odległości kilku metrów przed mieszaczem.
3. Rzędy nad legowiskami i stołem paszowym. Tam krowy spędzają najwięcej czasu. Poczekalnia przed halą udojową to kolejne miejsce, w którym często się je stosuje.
4. Jeden kierunek w całym rzędzie. Wszystkie mieszacze w rzędzie dmuchają w tę samą stronę, najlepiej zgodnie z naturalnym przepływem powietrza przez budynek. Strumienie w przeciwnych kierunkach wzajemnie się wygaszają.
5. Odstęp orientacyjnie ok. 10 średnic. Dla Ø 71 cm to ok. 7 m, dla Ø 130 cm – ok. 13 m; ostateczny rozstaw zależy od zaleceń producenta i pomiaru prędkości powietrza. Pierwszy mieszacz w rzędzie wiesza się przy ścianie szczytowej, od której zaczyna się strumień.
6. Bezpieczne zasilanie. Przewody poza zasięgiem zwierząt, zabezpieczenie różnicowoprądowe, wyłącznik serwisowy przy każdym rzędzie. Instalację wykonuje elektryk z uprawnieniami.

Sterowanie: termostat i termohigrometr

Ręczne włączanie mieszaczy łatwo spóźnić, a potem mieszacze pracują także w chłodne noce. Termostat włącza je automatycznie przy zadanej temperaturze i wyłącza po jej spadku.

• Termostat automatyczny do mieszaczy Multifan pracuje w zakresie od −5 do 35°C i ma dwa osobne wyjścia – na wentylację i na ogrzewanie. Mieszacze jednofazowe podłącza się do niego bezpośrednio.
• Termostat T15-4 steruje obrotami w pięciu stopniach, od 25 do 100%. Każdy 1°C powyżej nastawy przełącza wentylację na kolejny poziom. Pracuje w zakresie 0–50°C i współpracuje ze sterownikiem STD-A.
• Termohigrometr pokazuje temperaturę i wilgotność, czyli dane do obliczenia THI. Wersja elektroniczna ułatwia odczyt minimum i maksimum, analogowa działa bez baterii.

Przy nastawie termostatu warto brać pod uwagę THI, a nie samą temperaturę. W praktyce mieszacze często włącza się orientacyjnie przy ok. 18–20°C w oborze, żeby ruch powietrza był już obecny, zanim THI zbliży się do 68. Termohigrometr zawieś na wysokości krów w środku budynku, z dala od drzwi i nasłonecznionych ścian.

Wersję bez baterii znajdziesz jako termometr-higrometr analogowy Kerbl.

Pobór prądu i serwis

Mieszacz pracuje przez cały sezon ciepły, więc koszt energii warto policzyć z góry. Przykład: mieszacz Ø 71 cm pobiera 530 W. Przy 12 godzinach pracy dziennie przez 100 dni daje to ok. 640 kWh w sezonie na jedno urządzenie. Mieszacz Ø 50 cm przy tym samym czasie pracy zużyje ok. 350 kWh. Termostat skraca czas pracy do godzin, gdy chłodzenie jest potrzebne.

Serwis ogranicza się do kilku czynności, ale ma duży wpływ na wydajność:

• Czyszczenie łopatek i siatek. Kurz i pajęczyny osadzone na łopatkach i osłonach mogą zmniejszać przepływ powietrza. Czyść je przed sezonem i w jego trakcie, po odłączeniu zasilania.
• Pas klinowy w modelu 130 cm. Sprawdzaj napięcie i stan pasa. W ofercie są pasy zamienne dwóch producentów. Luźny pas ślizga się, a wirnik obraca się wolniej, niż powinien.
• Łopatki. Pęknięta lub wygięta łopatka powoduje drgania, które niszczą łożyska i mocowania. Uszkodzone łopatki wymieniaj od razu.
• Mocowania i łańcuchy. Przed sezonem sprawdź, czy haki i łańcuchy nie skorodowały od amoniaku.

Mieszacze w naborze ARiMR

W naborze 2026 na interwencję I.10.15 „Inwestycje poprawiające dobrostan bydła i świń” ARiMR wymienia wśród kosztów kwalifikowalnych „zakup zautomatyzowanych instalacji poprawiających mikroklimat w budynkach inwentarskich”. Nie oznacza to, że każdy konkretny mieszacz czy termostat zostanie automatycznie uznany – kwalifikowalność zależy od regulaminu naboru i zakresu operacji. Program zwraca do 65% kosztów kwalifikowalnych, maksymalnie 150 000 zł na gospodarstwo, przy kosztach powyżej 20 000 zł i stadzie liczącym co najmniej 5 DJP. Nabór trwa od 7 października do 6 listopada 2026 r.

Punkty w ocenie wniosku przyznaje się za określone kryteria programu, m.in. rozwiązania cyfrowe (2 pkt) i urządzenia wykorzystujące energię z odnawialnych źródeł (1 pkt). Zakup mieszaczy sam w sobie nie jest osobnym kryterium punktowym. Pełne zasady opisujemy w poradniku Dotacja ARiMR I.10.15 2026.

Najczęstsze błędy

FAQ – pytania i odpowiedzi

Jaka średnica mieszacza Multifan do obory na 60 krów?

Sama liczba krów nie wystarcza do doboru. Średnicę i liczbę mieszaczy dobiera się do długości strefy do przewietrzenia, wysokości montażu, dostępnego zasilania (Ø 50 i 71 cm – 230 V, Ø 130 cm – 400 V według producenta), przeszkód w budynku i prędkości powietrza przy krowach. Orientacyjny odstęp w rzędzie to ok. 10 średnic wirnika, a ostateczny układ warto sprawdzić pomiarem po montażu.

Mieszacze, wentylatory czy zraszacze – co wybrać na lato?

W oborze z wentylacją naturalną podstawą są mieszacze powietrza, które chłodzą krowy ruchem powietrza po skórze. Wentylatory wyciągowe i nawiewne służą do wymiany powietrza w budynkach zamkniętych. Zraszacze dokłada się przy silnych upałach; ich skuteczność zależy od ruchu powietrza, który odparowuje wodę ze skóry.

Termostat czy termohigrometr – co jest potrzebne do automatycznego sterowania?

Oba urządzenia się uzupełniają. Termostat automatycznie włącza i wyłącza mieszacze albo steruje ich obrotami przy zadanej temperaturze. Termohigrometr mierzy temperaturę i wilgotność, dzięki czemu można policzyć THI i dobrać nastawę termostatu do rzeczywistych warunków w strefie krów.

Czy mieszacze powietrza można sfinansować z dotacji ARiMR?

W naborze I.10.15 w 2026 r. kosztem kwalifikowalnym jest zakup zautomatyzowanych instalacji poprawiających mikroklimat w budynkach inwentarskich, z refundacją do 65%. Kwalifikowalność konkretnego zestawu zależy od regulaminu i zakresu operacji, a zakup mieszaczy nie jest osobnym kryterium punktowym.

Od jakiego THI krowa traci mleko?

Klasyczny próg stresu cieplnego to THI 72. W badaniu Zimbelmana i wsp. (2009) na krowach wysokowydajnych wpływ na produkcję mleka obserwowano już przy THI ok. 68, co przy wilgotności 60% odpowiada ok. 21–22°C. Reakcja konkretnego stada zależy od wydajności, aklimatyzacji i warunków w budynku.

Na jakiej wysokości i pod jakim kątem zamontować mieszacz?

Producent Multifan podaje montaż na wysokości co najmniej 2,5 m, z pochyleniem 10–12° w dół. W praktyce mieszacze wiesza się w rzędach nad legowiskami i stołem paszowym, skierowane w tę samą stronę, w orientacyjnych odstępach ok. 10 średnic wirnika.

Ile prądu zużywa mieszacz powietrza?

Mieszacz Ø 50 cm pobiera 290 W, a Ø 71 cm – 530 W. Przy 12 godzinach pracy dziennie przez 100 dni mieszacz Ø 71 cm zużyje ok. 640 kWh w sezonie. Termostat ogranicza pracę do godzin, gdy chłodzenie jest potrzebne.

Jak serwisować mieszacz powietrza?

Przed sezonem i w jego trakcie czyść łopatki i siatki ochronne, sprawdzaj stan mocowań, a w modelu Ø 130 cm – napięcie i zużycie pasa klinowego. Pękniętą lub wygiętą łopatkę wymieniaj od razu, bo drgania niszczą łożyska. Wszystkie prace wykonuj po odłączeniu zasilania.